Việc phòng ngừa, nâng cao nhận thức của cộng đồng về căn bệnh ung thư, các nguyên nhân cũng như việc phòng ngừa là điều cực kì quan trọng. Bên cạnh đó, tăng cường sự hiểu biết của người dân để phòng các biến chứng thường gặp phải khi điều trị (xạ trị, điều trị hóa chất...) không những là nhiệm vụ, trách nhiệm của bác sĩ mà còn cần cả sự chung tay của người dân-đặc biệt là những người không may mắc căn bệnh này. Cùng Dento tìm hiểu qua bài viết dưới đây nhé.

Hằng năm hơn 1.4 triệu trường hợp mới được chẩn đoán ung thư vùng miệng và hơn một nửa số đó được điều trị ngoại trú, rất có khả năng bạn sẽ gặp những bệnh nhân đó tới phòng khám của bạn. Như chúng ta đã biết, điều trị ung thư không chỉ tác động tới các tế bào ung thư mà còn một phần tới các tế bào khỏe mạnh, các tế bào, mô cơ quan ở vùng miệng không phải là ngoại lệ. Do đó sự hiểu biết về các tác động không mong muốn đó rất quan trọng. điều trị can thiệp các bệnh lý đang hoặc đã có sẽ giúp quá trình điều trị ung thư hiệu quả hơn.

Các biến chứng do xạ trị vùng đầu mặt cổ hoặc hóa trị sẽ làm suy giảm sức khỏe cũng như chất lượng cuộc sống của bệnh nhân, tác động rất lớn tới quá trình điều trị ung thư của họ. Đôi khi, chính những biến chứng đó khiến bệnh nhân không thể chịu được dù chỉ là liệu xạ trị ở mức độ thấp, trì hoãn lộ trình điều trị hoặc thậm chí là dừng điều trị hoàn toàn. Thêm vào đó, chúng có thể dẫn tới nhiễm trùng toàn thân nghiêm trọng. Vì những lý do đó, việc chăm sóc răng miệng trước trong và sau khi điều trị là cực kì cần thiết, ngăn ngừa các biến chứng có thể gặp, tăng hiệu quả điều trị, cũng như cơ hội sống của bệnh nhân.

Các biến chứng vùng miệng liên quan tới điều trị ung thư

Các biến chứng xuất hiện dưới nhiều dạng và mức độ khác nhau, tùy thuộc vào từng người bệnh cũng như quá trình điều trị ung thư. Hóa trị thường tác động tới chức năng của tủy xương, ngăn cản sự hình thành các tế bào máu (hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu). Một số còn gây nhiễm độc cho các tế bào vùng miệng. Dưới đây là các tác động không mong muốn của khi xạ trị và hóa trị cũng như một số tác động đặc biệt cho từng loại điều trị. Bạn cần lưu tâm tới các biến chứng này mỗi khi tới thăm khám định kì, đặc biệt với bệnh nhân đang điều trị ung thư:

Các biến chứng khi xạ trị và hóa trị:

  • Viêm niêm mạc miệng: viêm và loét niêm mạc miệng, biểu hiện là đau, gây tăng nguy cơ nhiễm trùng miệng, gây khó khăn khi ăn uống.
  • Nhiễm trùng: bao gồm virus, vi khuẩn, nấm, do suy giảm tiểu cầu kết hợp với khô miệng do các tế bào tiết bị tổn thương
  • Khô miệng, suy giảm chức năng các tuyến nước bọt: khô miệng do suy giảm dòng chảy nước bọt, tăng nguy cơ nhiễm trùng, ảnh hưởng tới chức năng nhai, nuốt, nói. Các loại thuốc điều trị ung thư cũng gây suy giảm chức năng tuyến nước bọt. Ngoài ra khô miệng kéo dài cũng làm tăng nguy cơ sâu răng.
  • Suy giảm/Mất chức năng: giảm/mất khả năng ăn, nuốt, cảm nhận vị giác, nói do các hậu quả trên.
  • Mất/thay đổi vị giác: sự thay đổi các tế bào nhận cảm vị giác
  • Sự hấp thu dinh dưỡng bị giảm: ăn uống kém đi do khó khăn khi ăn nhai (miệng khô, viêm niêm mạc miệng, mất vị giác…
  • Bất thường trong quá trình phát triển: hay gặp ở trẻ em điều trị ung thư, ảnh hưởng tới sự phát triển bình thường của cấu trúc sọ mặt, răng, miệng, đặc biệt ở trẻ phải xạ trị/hóa trị liều cao trước 9 tuổi.

Các biến chứng khác khi hóa trị:

  • Nhiễm độc thần kinh: biểu hiện là các cơn đau dai dẳng, đau nhói giống như đau răng, nhưng khi thăm khám không thấy tổn thương ở răng và mô. Biến chứng như này thường gặp khi dùng các loại thuốc như vinca alkaloids.
  • Chảy máu miệng: nguyên nhân chính là do tác động lên tủy xương khiến suy giảm tiểu cầu và các yếu tố đông máu

Các biến chứng khác của xạ trị:

  • Sâu răng do xạ trị: sâu răng lan nhanh thường xuất hiện khoảng 3 tháng sau khi xạ trị nếu như tình trạng khô niêm mạc miệng kéo dài.
  • Khít hàm/xơ cứng mô: các cơ nhai mất khả năng đàn hồi gây hạn chế há miệng
  • Hoại tử xương hàm: do các mạch máu nuôi dưỡng bị tổn thương, dần dần xương bị chết (hoại tử) và dễ bị gãy khi có chấn thương

Những ai có nguy cơ bị biến chứng?

Các biến chứng vùng miệng thường xảy ra ở tất cả các bệnh nhân được xạ trị vùng đầu mặt cổ, gần 80% bệnh nhân được cấy tế bào mầm có nguồn gốc từ máu và 40% bệnh nhân được hóa trị. Các nguy cơ được sắp xếp theo thứ tự từ cao tới thấp:

  • Nguy cơ thấp: Bệnh nhân hóa trị bị tổn thương suy giảm các tế bào máu mức độ nhẹ hoặc không bị tổn thương.
  • Nguy cơ cao: Bệnh nhân bị nhiễm độc do hóa trị, gây suy giảm các tế bào máu kéo dài, bao gồm cả các bệnh nhân đang được cấy ghép tế bào gốc, và bệnh nhân đang xạ trị vùng đầu cổ điều trị ung thư vùng miệng, hầu họng.

Điều không may là hầu hết các bệnh nhân ung thư không được chăm sóc răng miệng cho tới khi các biến chứng biểu hiện ở mức độ nặng nề.

Vai trò của việc chăm sóc răng miệng trước điều trị

Việc thăm khám, đánh giá toàn diện bởi các nha sĩ trước khi tiến hành điều trị ung thư là một tiền đề quan trọng quyết định một phần thành công của toàn bộ quá trình sau đó. Chăm sóc răng miệng trước khi điều trị cần làm được các công việc sau:

  • Làm giảm nguy cơ và mức độ các biến chứng vùng miệng.
  • Nhận biết và điều trị các nhiễm trùng cũng như các vấn đề khác mà bệnh nhân đang có.
  • Ngăn chặn, loại bỏ và làm giảm đau vùng miệng.
  • Hạn chế tối đa các nhiễm trùng vùng miệng có khả năng gây ra các nhiễm trùng toàn thân nghiêm trọng.
  • Phòng ngừa, hạn chế các biến chứng gây suy giảm dinh dưỡng ở bệnh nhân.
  • Phòng ngừa, hạn chế tối đa tỉ lệ hoại tử xương hàm.
  • Cải thiện và duy trì sức khỏe răng miệng.
  • Hướng dẫn bệnh nhân chăm sóc răng miệng trong khi điều trị ung thư.
  • Cải thiện chất lượng sống của bệnh nhân.
  • Giảm chi phí điều trị.

Với việc đánh giá toàn diện trước điều trị, nha sĩ có thể phát hiện và xử lý các vấn đề như nhiễm trùng, răng nứt gãy, bệnh quanh răng, phục hồi răng có thể gây ra các biến chứng khi quá trình điều trị ung thư diễn ra. Các đánh giá cần dựa trên việc thăm khám, chẩn đoán, kế hoạch điều trị ung thư của bệnh nhân cũng như các thủ thuật nha khoa mà bệnh nhân đã và đang điều trị.

Do đó việc phối hợp giữa bác sĩ răng hàm mặt cũng như bác sĩ ung thư là cần thiết, đảm bảo các thông tin đầy đủ, từ đó đưa ra các phác đồ điều trị một cách phù hợp nhất cho người bệnh.

Đánh giá

Việc đánh giá toàn diện tốt nhất nên tiến hành 1 tháng trước khi quá trình điều trị ung thư bắt đầu, đây là thời gian thích hợp cho việc hồi phục tổ chức sau khi tiến hành các thủ thuật nha khoa. Quá trình đánh giá bao gồm thăm khám mô cứng, mô mềm cũng như chụp x quang. Bao gồm các bước sau:

  • Phát hiện, điều trị các nhiễm trùng đang có, răng sâu và các răng có nguy cơ, tổn thương mô do chấn thương..
  • Cô lập hoặc loại bỏ các tổn thương có nguy cơ nhiễm trùng
  • Nhổ răng trong vùng ảnh hưởng của tia xạ-những răng không giữ được hoặc có thể gây ra các biến chứng như hoại tử xương hàm về sau.
  • Tiến hành làm lại hàm giả nếu như hàm cũ đã mòn, đảm bảo hàm giả luôn sạch và thích ứng tốt với mô. Hướng dẫn bệnh nhân không đeo hàm giả khi đang điều trị, nếu có thể, ít nhất là không mang hàm giả vào ban đêm.
  • Thời gian tiến hành tiểu phẫu răng miệng tối thiểu 2 tuần trước khi bắt đầu điều trị ung thư (đối với bệnh nhân xạ trị), và tối thiểu 7-10 ngày trước khi bắt đầu hóa trị. Chú ý sử dụng các thuốc phòng ngừa trước khi tiến hành các thủ thuật xâm lấn.
  • Loại bỏ các dụng cụ chỉnh nha cố định (bands, mắc cài..) nếu như hóa trị liều cao được chỉ định hoặc nếu các dụng cụ đó ở trong vùng xạ.
  • Có thể nhổ các răng sữa lung lay nhiều hoặc các răng dự đoán sẽ thay trong thời gian điều trị.
  • Hướng dẫn vệ sinh răng miệng cụ thể cho từng bệnh nhân. Đặc biệt đối với bệnh nhân xạ trị vùng đầu, cổ cần hướng dẫn bệnh nhân bổ sung thêm fluoride.

Liệu pháp bổ sung Fluoride

Súc miệng bằng nước có fluoride là không đủ để phòng sự hủy khoảng của răng. Thêm vào đó, bạn cần dùng gel fluoride. Một vài ngày trước khi bắt đầu xạ trị, bệnh nhân cần bôi gel NaF 1.23% hoặc gel fluoride 0.4% trong vòng 10 phút mỗi ngày. Đối với bệnh nhân có chụp răng sứ, hoặc các miếng trám bằng GIC nên sử dụng fluoride pH trung tính. Đảm bảo khay mang gel bao phủ các mặt răng nhưng không trùm và kích thích lợi, niêm mạc miệng.

Với bệnh nhân không dùng được khay, gel fluoride nồng độ cao sẽ được đánh kèm với răng hàng ngày

Đặc biệt với bệnh nhân bị suy giảm chức năng tuyến nước bọt, cần sử dụng các sản phẩm có fluoride hàng ngày trong thời gian dài.

(còn tiếp)

Nguồn tài liệu tham khảo

  • Jellema AP, Slotman BJ, Doornaert P, et al. Impact of radiation-induced xerostomia on quality of life after primary radiotherapy among patients with head and neck cancerInt J Radiat Oncol Biol Phys 2007; 69(3): 751-60.
  • Keefe DM, Schubert MM, Elting LS, et al. Updated clinical practice guidelines for the prevention and treatment of mucositis.Cancer 2007 Mar 1; 109(5):820-31.
  • National Cancer Institute. PDQ® Cancer Information Summaries. Oral Complications of Chemotherapy and Head/Neck Radiation.
  • Schubert MM, Appelbaum FR, Peterson DE, Lloid ME. Oral complications In: Blume KG, Forman SJ, eds.: Thomas’ Hematopoietic Cell Transplantation. 3rd ed. Malden, Mass: Blackwell Science Inc., 2004, pp 911-28.
  • Shiboski CH, Hodgson TA, Ship JA, Schiødt M. Management of salivary hypofunction during and after radiotherapyOral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 2007; 103(suppl 1):S66.e1-S66.e19.
  • Sonis ST, Elting LS, Keefe D, et al. Perspectives on cancer therapy-induced mucosal injury: pathogenesis, measurement, epidemiology, and consequences for patientsCancer 2004; 100(9 Suppl):1995-2025.

Quang Đạo tổng hợp